Cuộc tranh cãi đảo Reed Bank "China and the Philippines: Implications of the Reed Bank Incident" đã đẩy Chính quyền Philíppin của Tổng thống Benigo Aquino theo đuổi đường lối cứng rắn hơn với Bắc Kinh về vấn đề biển Đông, kể cả các biện pháp tăng cường sự hiện diện của Lực lượng Vũ trang Philíppin ở quần đảo Trường Sa. Bài phân tích của TS Ian Storey, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á (ISEAS), Singapore.

Sau những căng thẳng do bất đồng lãnh thổ trên biển Đông năm ngoái, các nhà phân tích an ninh hy vọng các nước tuyên bố chủ quyền sẽ xem xét lại chính sách, có quan điểm hòa giải, linh hoạt và ưu tiên tìm kiếm giải pháp ngoại giao nhằm xử lý bất đồng tốt hơn. Nhưng quý 1/2011 cho thấy bất đồng ở biển Đông vẫn tiếp tục phát triển theo hướng tiêu cực. Nổi bật nhất là căng thẳng giữa Manila và Bắc Kinh sau sự kiện hai tàu tuần tiễu Trung Quốc ngăn chặn một tàu thăm dò khảo sát của Philíppin đang hoạt động tại các vùng biển mà Manila tuyên bố chủ quyền của họ. Sự kiện này cho thấy Trung Quốc vẫn sẵn sàng sử dụng biện pháp "cưỡng bức nhất định" trong việc giải quyết bất đồng với các nước Đông Nam Á về các nguồn tài nguyên trên biển như: năng lượng và đánh bắt cá. Cuộc tranh cãi đảo Reed Bank (Bãi cỏ rong) đã đẩy Chính quyền Philíppin của Tổng thống Benigo Aquino theo đuổi đường lối cứng rắn hơn với Bắc Kinh về vấn đề biển Đông, kể cả các biện pháp tăng cường sự hiện diện của Lực lượng Vũ trang Philíppin (AFP) ở quần đảo Trường Sa, và chính thức gửi công hàm bác bỏ các tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc. Trong khi đó, mặc dù các nước thành viên thuộc Hiệp hội Các Nước Đông Nam Á (ASEAN) và Trung Quốc tuyên bố các bên tiếp tục cam kết thực hiện các biện pháp xây dựng lòng tin (CBM) trong Tuyên bố năm 2002 về Cách ứng xử của các bên ở biển Đông (DOC), nhưng tiến trình đàm phán tiếp tục khó khăn và không có dấu hiệu nào cho thấy bế tắc sẽ được giải quyết một sớm một chiều. 

Ngày 2/3, hai tàu tuần tiễu Trung Quốc áp sát tàu thăm dò MV Veritas Voyager của Philíppin gần đảo Reed Bank và ép tàu này rút khỏi khu vực thăm dò. Reed Bank nằm gần đảo Palawan và trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) như đã tuyên bố chủ quyền của Philíppin. Công ty dầu lửa và khí đốt của Anh có tên "Forum Energy" đã thuê chiếc tàu thăm dò khảo sát này sau khi giành được hợp đồng năm 2005 với Chính phủ Philíppin để tiến hành thăm dò khí đốt thuộc khu vực Sampaguita ở Reed Bank. Kết quả khảo sát phát hiện 3,4 nghìn tỷ cubic feet (1 cubic feet= 0,3048m³) khí đốt, do đó đây là một nguồn thu nhập tiềm tàng cho Chính phủ Philíppin. Tháng 2/2010, Manila kéo dài hợp đồng và tháng 3/2011 tàu khảo sát Veritas Voyager bắt đầu hoạt động để xác định vị trí của các mỏ khí cụ thể. Theo Thiếu tướng Juancho Sabban, Tư lệnh Bộ Chỉ huy phía Tây bao gồm khu vực biển mà Philíppin tuyên bố chủ quyền ở quần đảo Trường Sa, các tàu tuần tiễu Trung Quốc ra lệnh tàu khảo sát của Philíppin chấm dứt hoạt động vì cho rằng khu vực này thuộc chủ quyền của Trung Quốc. Ngay sau đó Bộ Chỉ huy phía Tây của Philíppin triển khai 1 máy bay tấn công OV-10 và 1 máy bay giám sát đảo đến khu vực Reed Bank (lúc đó các tàu tuần tiễu của Trung Quốc đã rút khỏi khu vực); 2 tàu tuần tiễu ven bờ để hộ tống tàu khảo sát Veritas Voyager cho đến khi các hoạt động thăm dò hoàn thành. Tướng Sabban nói: "Rõ ràng đây là lãnh thổ của chúng tôi. Nếu họ ức hiếp chúng tôi, thậm chí trẻ con cũng sẽ chống trả". Sau đó, Bộ trưởng Quốc phòng Voltaire Gazmin và Tư lệnh Các Lực lượng Vũ trang Philíppin, Trung tướng Eduardo Oban, đến thăm sở chỉ huy Bộ Tư lệnh phía Tây để thể hiện sự ủng hộ. Trong chuyến thăm, ông Gazmin cho biết Chính phủ Philíppin đã gửi công hàm phản đối cho Sứ quán Trung Quốc tại Manila nhưng chưa nhận được trả lời. Ngày 24/3, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố: "Trung Quốc có chủ quyền không thể chối cãi đối với quần đảo Trường Sa và các vùng nước liền kề. Các hoạt động thăm dò khí đốt và dầu lửa của bất cứ nước nào hoặc công ty nào trong vùng biển thuộc chủ quyền Trung Quốc mà không được phép của Chính phủ Trung Quốc là vi phạm chủ quyền, quyền và lợi ích của Trung Quốc, và vì vậy là trái phép và không có giá trị". 

Ngoài việc đưa máy bay tuần tiễu và các tàu hộ tống tàu khảo sát Veritas Voyager, Chính quyền Aquino còn áp dụng 2 hành động để phản ứng trước sự kiện Reed Bank: Tuyên bố các biện pháp tăng cường sự hiện diện của AFP ở quần đảo Trường Sa; phản đối các căn cứ tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc ở biển Đông. Đứng trước bất đồng lãnh thổ với Trung Quốc, Manila luôn bất lợi vì thực lực của lực lượng vũ trang yếu kém. Mặc dù kế hoạch hiện đại hóa quốc phòng đã được hình thành năm 1995 sau khi Trung Quốc chiếm đảo Vành khăn, nhưng kế hoạch đó chưa bao giờ được thực hiện do thiếu ngân sách và quyết tâm chính trị. Sau ngày 11/9/2001, Mỹ viện trợ tài chính quan trọng để giúp Chính phủ Philíppin hiện đại hóa AFP, nhưng chủ yếu giúp quân đội Philíppin đối phó với các tổ chức Hồi giáo cực đoan ở phía Nam. Do đó lực lượng không quân và hải quân Philíppin không thể tạo sự răn đe quan trọng ở khu vực quần đảo Trường Sa. Từ lâu các nhà lãnh đạo AFP đã lên tiếng về thực trạng đó và đề nghị các Chính phủ hậu Marcos giải quyết tình trạng thiếu hụt sức mạnh không quân và hải quân. Họ không hề giấu giếm sự yếu kém của quân đội. Ví dụ, tháng 8/2010, phát biểu trước một cuộc họp báo chung nhân chuyến thăm Philíppin của Đô đốc Robert Willard, Tư lệnh Bộ Chỉ huy Thái Bình Dương (PACOM) Mỹ, Tư lệnh AFP Ricardo David nói: "Khả năng của chúng tôi trên biển Đông hầu như không đáng kể" và nếu xảy ra xung đột, AFP "không có gì để đáp trả". Tháng 3/2011, Tư lệnh Hải quân Philíppin, Phó Đô đốc Alexander Pama, thú nhận: "Trong số 53 tàu chiến của Bộ Tư lệnh, chỉ có 25 chiếc hoạt động và các tàu này đã hoạt động trong suốt 36 năm qua. Để bảo vệ chủ quyền, chúng tôi không thể chỉ dựa vào các tuyên bố mà phải có sức mạnh. Hơn nữa, trong khi Việt Nam, Trung Quốc và Malaixia đã nâng cấp cơ sở hạ tầng quân sự trên các hòn đảo chiếm đóng, các cơ sở của Philíppin không hề được sửa chữa và nâng cấp". Điều này được thể hiện trong tháng 10/2010 khi một máy bay vận tải C-130 chở Bộ trưởng Quốc phòng Gazmin và Tướng David buộc phải hạ cánh trên đảo Pag-asa của Philíppin vì thực trạng đường băng quá lạc hậu. 

Trước hành động của Trung Quốc tại Reed Bank, Tổng thống Aquino cam kết chi bổ sung 255 triệu USD cho AFP trong ngân sách quốc phòng năm 2011. Nguồn ngân sách này được trích từ các khoản thu nhập khí đốt ở khu vực Malampaya gần Sampaguita. AFP đề nghị Chính phủ sử dụng khoản ngân sách bổ sung để mua rađa phòng không, phương tiện thông tin liên lạc, máy bay tuần tiễu đường dài và tàu thuyền tuần tiễu tốc độ cao, đồng thời chi 700.000 USD để nâng cấp đường băng trên đảo Pag-asa. Tuy nhiên, cùng với việc cam kết tăng chi phí quân sự, Tổng thống Aquino lưu ý AFP phải chấm dứt tình trạng tham nhũng khi triển khai các dự án. Đáng chú ý, Mỹ cũng cam kết tăng cường ủng hộ xây dựng khả năng trên biển cho AFP. Chính sách này lần đầu tiên được Phó Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert Scher đưa ra năm 2009 trước cuộc điều trần tại Quốc hội nhằm "ngăn chặn căng thẳng trên biển Đông phát triển thành mối đe dọa các lợi ích của Mỹ". Tháng 1/2011, Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ Kurt Campbell cho biết ông đang xem xét các biện pháp mà Mỹ có thể giúp "tăng khả năng trên biển của Philíppin" và một tháng sau Đô đốc Willard cam kết PACOM sẽ tiếp tục hợp tác với Manila trong việc bảo vệ an ninh và toàn vẹn lãnh thổ. Như một phần của các nỗ lực đó, cuối năm nay Mỹ sẽ chuyển giao một tàu 3.250 tấn đã được cải tiến và nâng cấp cho lực lượng Bảo vệ Bờ biển Philíppin. Tàu này sẽ được triển khai ở khu vực Bộ Chỉ huy phía Tây để tăng cường khả năng giám sát cũng như răn đe trên biển Đông. Hơn nữa, sau khi xảy ra sự kiện Reed Bank, Ngoại trưởng Hillary Clinton gọi điện cho Bộ trưởng Ngoại giao Philíppin Albert del Rosario để trao đổi cách thức cải thiện an ninh trên biển ở châu Á. Ngay sau đó, tại buổi họp báo, Đại sứ Trung Quốc tại Philíppin Lưu Kiến Siêu cho rằng sự can thiệp của Mỹ chỉ làm phức tạp thêm các bất đồng ở biển Đông. Phản ứng thứ hai trước sự kiện ngày 2/3 của Chính phủ Aquino là Philíppin chính thức phủ nhận bản đồ mà Trung Quốc gửi Ủy ban ranh giới thềm lục địa của Liên hợp quốc tháng 5/2009 để phản đối bản đệ trình chung của Malaixia và Việt Nam. Bản đồ của Trung Quốc cho thấy 9 đường đứt đoạn bao gồm hầu hết khu vực biển Đông là của Trung Quốc và Bắc Kinh không giải thích bản đồ đó nghĩa là gì và làm sao có thể phù hợp luật pháp quốc tế, từ đó tạo nên mối lo ngại khắp khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Trong công hàm ngày 5/4, Philíppin khẳng định Nhóm đảo Kalayaan là một phần lãnh thổ của Philíppin và nước này sẽ sử dụng chủ quyền ở các vùng nước xung quanh nhóm đảo này, do đó bản đồ 9 đường đứt đoạn của Trung Quốc không có cơ sở luật pháp quốc tế. Bắc Kinh phản ứng bằng cách cho rằng các nội dung của công hàm là hoàn toàn không thể chấp nhận đối với Chính phủ Trung Quốc. Bắc Kinh cho biết từ những năm 1970 Manila từng bước "xâm lược và chiếm đóng" các hòn đảo thuộc "chủ quyền không thể chối cãi" của Trung Quốc. Tổng thống Aquino dự định đến thăm Bắc Kinh từ 23-25/5, nhưng do bất đồng, chuyến thăm đã hoãn lại đến cuối năm nay.

Các sự kiện bất đồng và nguy hiểm ngày càng tăng trên biển một lần nữa nhấn mạnh các nước Đông Nam Á cần nhanh chóng tìm kiếm một cơ chế để tránh xảy ra xung đột trên biển Đông. Về vấn đề này, DOC đã có một số CBM tích cực. Nhưng các cuộc đàm phán giữa ASEAN và Trung Quốc về phương hướng thực hiện vẫn bế tắc, chủ yếu do Bắc Kinh cho rằng các nước thành viên ASEAN không nên thảo luận bất đồng trước khi hội đàm với các quan chức Trung Quốc. Hội nghị của Nhóm Hoạt động Chung (JWG) về DoC tại Côn Minh ngày 22-23/12/2010 không đạt kết quả, khiến Bộ trưởng Ngoại giao Inđônêxia Marty Natalegawa - nước Chủ tịch hiện nay của ASEAN cam kết biến bất đồng biển Đông thành một ưu tiên - nhận thấy cần thúc đẩy các cuộc thảo luận, trong đó bao gồm tất cả các quan chức. Nhận thấy tầm quan trọng của vấn đề đối với hòa bình và an ninh khu vực, ông Natalegawa nhấn mạnh "cần đạt được một sự đột phá". Nhưng bất đồng chỉ được đề cập ngắn gọn tại một hội nghị của các bộ trưởng ngoại giao ASEAN và Trung Quốc ngày 26/1. Ông Natalegawa cho biết mặc dù Hội nghị cấp cao Đông Á tháng 11/2011 lần đầu tiên sẽ thảo luận các vấn đề an ninh, nhưng bất đồng biển Đông sẽ không cần đưa vào chương trình do Trung Quốc phản đối. Quan điểm và thái độ của các nước lớn về bất đồng biển Đông vẫn không thay đổi trong quý 1/2011 và các nỗ lực xây dựng lòng tin và hợp tác thông qua đối thoại đã và đang giảm dần. Biểu hiện của tình hình thất vọng này là sự kiện Reed Bank, hiện đang thúc đẩy Philíppin chống lại sự quả quyết của Trung Quốc bằng cách phản đối các tuyên bố chủ quyền của Bắc Kinh đồng thời loan báo các kế hoạch tăng cường hiện diện quân sự ở khu vực Trường Sa. Trung Quốc cũng có ý định tăng cường sự hiện diện của họ ở biển Đông bằng cách đưa thêm 36 tàu tuần tiễu mới đến khu vực trong vài năm tới. Vì vậy, căng thẳng trên biển Đông không thể giảm trong tương lai. 

Theo Jamestown Foundation

Đinh Anh (gt)